ประเพณีตานก๋วยสลาก

ประเพณีการทำบุญตานก๋วยสลากของชาวเหนือ นับเป็นประเพณีทำบุญกลางบ้านที่ยิ่งใหญ่และสำคัญอาจเรียกว่า การทำบุญตายก๋วยสลาก หรือ กิ๋นข้าวสลาก

ระยะเวลาที่นิยมทำบุญตานก๋วยสลากคือจะเริ่มตั้งแต่วันเพ็ญเดือน 12 เหนือ (ขึ้น 15 เดือน 10 ของภาคกลาง) จนถึงเดือนเกี๋ยงดับ (แรม 15 ค่ำ เดือน 11 ของภาคกลาง) ราวๆเดือนตุลาคม-พฤศจิกายนของทุกๆปี ซึ่งถือว่าเป็นช่วงเวลาที่เหมาะสม ชาวบ้านจะว่างจากงานอาชีพแล้วและยังเป็นช่วงที่อยู่ในเขตฤดูฝน พระภิกษุสามเณรยังคงจำพรรษาอยู่ในวัดอย่างพร้อมเพรียงประกอบกับเป็นช่วงเวลาที่มีผลไม้นานาชนิดสุกดีแล้ว เลยเป็นโอกาสที่จะเลือกผลหมากรากไม้ที่สุกดีๆ ทั้งหลายนำใส่ก๋วย (ชะลอม) ไปถวายพระภิกษุสามเณรที่วัดด้วย

จุดประสงค์

การทำบุญตานก๋วยสลากนี้ มีจุดประสงค์ที่สำคัญ คือเพื่อเป็นการทำบุญทำทานอุทิศส่วนกุศลให้กับบรรพบุรุษที่ล่วงลับไปสู่ปรโลกแล้วและสามารถอุทิศผลานิสงส์นี้ ไปเป็นเนื้อนาบุญแก่ผู้ตานก๋วยสลากเองเมื่อถึงแก่กรรมแล้ว มีความเชื่อว่าชาติหน้าได้มีกินมีใช้มั่งมีศรีสุขดี การตานก๋วยเพื่ออุทิศให้ผู้ล่วงลับนี้นับเป็นการแสดงความกตัญญูกตเวทีของลูกหลานที่มีต่อดวงวิญญาณชองบรรพบุรุษให้ท่านได้รับผลานิสงส์เพื่อไปสู่ปรโลกหน้า นอกจากนี้การตานก๋วยสลากยังแสดงถึงความสามัคคีของชาวบ้านที่ร่วมมือร่วมใจกันทำงานกุศลโดยพร้อมหน้ากัน

งานทำบุญตานก๋วยสลากจะเริ่มตั้งแต่วันแรกเป็นที่แต่ละครอบครัวหรือคณะศรัทธาจะต้องเตรียมการต่างๆ เรียกวันนี้ว่า “วันดา” (เตรียม) ผู้หญิงก็จะไปจ่ายตลาดจัดหา อาหาร ขนม ผลไม้ พริก เกลือ บุหรี่ เมี่ยง ไม้ขีดไฟ ผงซักฟอก ฯลฯ ฝ่ายชายก็จะเหลาดอกเตรียมสานก๋วยไว้หลายๆ ใบทั้งเล็ก ทั้งใหญ่ นำมากรุด้วยใบตองหรือกระดาษปิดมัดก๋วยรวบกันเป็นมัดๆ สำหรับเป็นที่จับตรงที่รวบไว้นี้จะมี เงิน ชาวบ้านเรียกว่า ยอด (เงิน) เสียบไม้ไผ่อยุ๋ส่วนจำนวนเงินจะมากหรือน้อยก็แล้วแต่กำลังศรัทธาของผู้บริจาค

ก๋วยสลากมีอยู่ 2 ชนิด คือ ก๋วยเล็ก จะมียอด (เงิน) จำนวนไม่มากนัก อาจเป็นสิบ ยี่สิบ หรือห้าสิบบาท สิ่งของก็มีจำนวนไม่มากนักใส่ลงในก๋วย เพื่ออุทิศส่วนกุศลไปไปให้ผีปู่ย่าตายายที่ล่วงลับ หรืออุทิศส่วนกุศลเพื่อตนเองในภายภาคหน้าก็ได้ ส่วนอีกหนึ่งชนิดเป็นก๋วยใหญ่ เรียกว่า “สลากโชค” (สลากโจ๊ก) ส่วนมากผู้ที่จัดจัดทำขึ้นก็เพื่ออานิสงส์ให้เกิดแก่ตนเองในปรโลกหน้าจะได้มีกินมีใช้มั่งมีศรีสุขได้ทำบุญสุนทานเหมือนในชาตินี้อีก

การจัดเตรียมอาหาร

ในวันดา ญาติพี่น้องตระกูลเดียวกัน หรือญาติกัน ตลอดจนเพื่อนบ้าน จะนำของกินของใช้มาสมทบด้วยเพื่อบรรจุลงในก๋วย รูปก๋วยสลากนั้นมิได้เจาะจงว่าจะต้องเป็นก๋วยเสมอไป ในปัจจุบันรูปก๋วยนั้นมีหลายรูปแบบ บ้างก็ทำเป็นเป็นรูปหงส์ รูปสุมทุนพุ่มไม้ กิ่งไม้ ดอกไม้ หรือพุ่มดอกบัว สิ่งที่นำมาทำอาจเป็นถ้วยโถโอชาม ช้อน ถังน้ำ กะละมัง หม้อ แล้วบรรจุของกินของใช้ต่างๆ ที่จำเป็นเป็นสำหรับพระภิกษุลงไปในภาชนะเหล่านั้น แล้วปักด้วยดอกไม้ธูปเทียนลงไปด้วย สิ่งที่ขาดไม่ได้คือ ยอด (เงิน) ที่ต้องปักไว้ในภาชนะเหล่านั้น โดยผู้บริจาค จะบริจาคให้พระสงฆ์และสามเณรทั้งหมด

เมื่อเสร็จจากวันดาแล้ว ในวันรุ่งขึ้นจะเป็นวันที่จะนำก๋วยสลากไปที่วัดที่เป็นวัดสำคัญวัดใหญ่ที่เป็นเจ้าภาพจัดพิธีทำบุญตานก๋วยในปีนั้นๆ ชาวบ้านจากคณะศรัทธาแล้วหัววัดต่างๆ จะนำก๋วยสลากของหมู่บ้านของตนที่มีจำนวนมากมายร่วมขบวนแห่แหน

วิธีปฎิบัติ

เมื่อชาวบ้าน นำก๋วยสลากแห่แหนกันไปที่วันในตอนเช้าก่อนเพลแล้ว จะนำก๋วยสลากทุกก๋วยไปแจ้งคณะกรรมการจัดงานไว้ หรือลงเบอร์เข้าไว้ เรียกว่า “ขึ้นเส้นสลาก” หมายถึง การนำก๋วยสลากไปแจ้งให้คณะกรรมการวัดว่าเป็นก๋วยสลากของใคร จากหัววัดไหน จะถวายให้แก่ใคร (อุทิศให้แก่ใคร) โดนเขียนข้อความลงในแผ่นใบลานเป็นเส้นๆยาวๆ หรือเป้นแผ่นกระดาษยาวๆก็ได้ แล้วมรรคทายกกหรือเรียกว่า “อาจารย์” จะรวบรวมเอาเส้นสลากไปขึ้นแล้วนำก๋วยสลากไปว่างไว้ตามจุดต่างๆในวัดเรียงรายไปตามศาลาบาตร หรือตามปะรำที่ทางวัดจัดไว้ ญาติโยมก็ปูเสื่อนั่งรอพิธีการต่อไป ในช่วงก่อนที่จะมีการตานก๋วยสลาก ตามปกติจะมีพิธีสงฆ์ คือ การถวายภัตตาหารเพลแล้วจึงเริ่มตานก๋วยสลาก

อาจารย์ที่ทำพิธีตานก๋วยสลากจะเอาจำนวนพระภิกษุและสามเณรที่มาร่วมตานก๋วยสลากวันนั้นมาหารกันจำนวนของเส้นสลาก แบ่งเส้นสลากเป็น 3 ส่วน คือ เป็นก๋วยสลากของพระเจ้า (ทางเหนือถือว่าหมายถึงพระพุทธธูป เช่น พระเจ้าเก้าตื้อ พระเจ้าน้องทิพย์) และส่วนนี้ถือเป็นสลากของวัดที่จัดทำพิธีตานก๋วยสลากครั้งนี้ ถือเป็น  1 ส่วน อีก 2 ส่วนก็แบ่งเฉลี่ยออกไปให้พระสงฆ์แล้วสามเณรทุกรูปที่มาในงานตานก๋วยสลากนั้นๆ หากมีเศษอยู๋ก็ปัดเป็นของวัดที่จัดงานก๋วยสลาก

หลังจากที่พระสงฆ์และสามเณรทุกรูปได้รับเส้นสลากนั้นดังๆ เพื่อให้ญาติโยมที่นั่งจะอ่านข้อความหรืออ่านเบอร์ในเส้นสลากนั้นดังๆเพื่อให้ญาติยามที่นั่งรออยู่ตามที่ต่างๆภายในวัดได้ยิน เมื่อเจ้าของก๋วยสลากได้ยินข้อความที่พระภิกษุอ่านว่าอุทิศส่วนกุศลให้ใครๆ หรืออ่านเบอร์ตรงกับเบอร์ที่ตรงกับของตนแล้ว จะหิ้วก๋วยสลากเดินตามพระภิกษุหรือสามเณรไปหาสถานที่ใดที่หนึ่งแล้วผู้เป็นเจ้าของจะถวายก๋วยสลากนั้นๆ ให้พระภิกษุหรือสามเณรที่รับก๋วยสลากไปแล้วกล่าวอนุโมทนาและให้ศัลให้พรแก่ญาติโยมผู้บริจาคก๋วยฉลากนั้น แล้วเจ้าของก๋วยสลากก็นำเส้นสลากไปคืนคณะกรรการวัดเพื่อให้ท่านนำไปทิ้ง บรรยากาสและความสนุกสนานของทำกิจประเพณีนี้คือ ในระหว่างที่มีการแบ่งเส้นสลากกันแล้ว ทั้งพระภิกษุ สามเณร และเจ้าของก๋วยสลากจะเสาะหากันอย่างขวักไขว่ เป็นที่อึกทึกครึกครื้น 

 อ้างอิง:อุดม เชยกีวงศ์.ประเพณีพิธีกรรมท้องถิ่นไทย.พิมพ์ครั้งหนึ่ง 1 ;สำนักพิมพ์สุขภาพใจ.2546

จัดทำโดย

1.นาย นิติกร สารักษ์ รหัสนักศึกษา 115410507321-1

2.นาย ภานุวัฒน์ กสิคุณ รหัสนักศึกษา 115410507332-8

ชั้นปี่ที่2 คณะบริหารธุรกิจ สาขา เศรษฐศาสตร์ธุรกิจ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลธัญบุรี